Stap 1: Check eerst uw contracten, niet uw buikgevoel
De eerste reflex is vaak te verwijzen naar “overmacht” of “de oorlog”. Maar juridisch is dat geen automatisme. Alles begint bij de overeenkomst.
Controleer in het bijzonder de aanwezigheid van prijsherzieningsclausules, overmachtsclausules (wordt oorlog vermeld?), hardship- of imprevisieclausules (zie ook stap 4), clausules die prijsaanpassing uitsluiten en / of clausules die het risico’s bij één partij leggen.
Is er niets voorzien? Dan valt u terug op het gemeen recht en is prijsherziening principieel niet mogelijk. Is er wél iets voorzien? Dan is dat doorgaans doorslaggevend.
Stap 2: Prijsherziening? De expansiewetgeving blijft relevant
Veel ondernemingen vergeten dat de zogenaamde expansiewetgeving van 1976 principieel prijsherzieningsbedingen verbiedt – juist om excessieve automatische prijsaanpassing tegen te gaan – behalve wanneer aan specifieke voorwaarden is voldaan. De clausule mag enkel prijsaanpassing toestaan tot maximaal 80 % van de eindprijs en moet gekoppeld zijn aan objectieve parameters die reële kosten representeren (zoals werkelijke grondstof‑ of transportkosten). Wie vandaag snel een addendum wil sluiten, doet er goed aan dat juridisch correct te formuleren.
Stap 3: Overmacht? Oorlog is niet automatisch een vrijgeleide
Vaak wordt gedacht dat oorlog automatisch overmacht vormt. Dat klopt niet. Overmacht vereist dat (i) de uitvoering onmogelijk wordt, (ii) dit buiten uw wil gebeurt en (iii) het onvoorzienbaar en onvermijdbaar is. Prijsstijgingen maken een contract meestal niet onmogelijk, maar enkel duurder. En dat is in principe géén overmacht.
Let ook op, veel contracten sluiten overmacht uit, andere contracten vermelden oorlog expliciet als uitzondering en soms wordt oorlog net uitgesloten van overmacht. In dat laatste geval rijst de vraag of zo’n clausule standhoudt. In B2B-verband is een clausule die oorlog van overmacht uitsluit in principe geldig, tenzij zij zo onevenwichtig is dat ze de contractuele verplichtingen van de andere partij onredelijk verzwaart of de overeenkomst economisch uitholt.
Stap 4: Imprevisie kan het verschil maken
Sinds de hervorming van het verbintenissenrecht begin 2023 kan u zich in bepaalde gevallen beroepen op imprevisie, zijnde de mogelijkheid om een contract te heronderhandelen of aan te passen. Dat kan wanneer (i) de omstandigheden onvoorzienbaar gewijzigd zijn, (ii) de uitvoering buitensporig bezwarend wordt of (iii) u het risico niet contractueel hebt aanvaard. Het verschil met overmacht is dat uitvoering nog mogelijk is, maar economisch onredelijk zwaar. De recente geopolitieke spanningen kunnen in bepaalde sectoren aan die voorwaarden voldoen, bijvoorbeeld wanneer grondstoffenprijzen exponentieel stijgen of leveringsketens plots verstoord raken.
Belangrijk is wel dat imprevisie geen recht geeft op eenzijdige prijsverhoging.
Wel kan u heronderhandeling vragen, de uitvoering opschorten (onder voorwaarden) of de rechter vragen het contract aan te passen of te beëindigen.
Stap 5: Overheidsopdrachten? Andere regels
Bij overheidsopdrachten ligt het anders. De regelgeving voorziet expliciet in prijsherzieningsmechanismen en mogelijkheden bij onvoorziene omstandigheden. Van die regels kan niet zomaar contractueel worden afgeweken. Het doel is de continuïteit van de openbare dienst waarborgen. Ondernemers die werken uitvoeren (voor de overheid moeten dus in de eerste plaats de opdrachtdocumenten en de toepasselijke regelgeving controleren.
Concreet: twee herkenbare situaties als voorbeeld
Voorbeeld 1 – katoenleverancier: U levert katoen aan een jeansfabrikant tegen vaste prijs. Door spanningen in het Midden-Oosten stijgen transport- en grondstofkosten plots met 30%. Controleer een eventuele prijsherzieningsclausule in de overeenkomst. Geen clausule? Onderzoek dan imprevisie en informeer uw klant onmiddellijk cq. vraag heronderhandeling.
Voorbeeld 2 – staalleverancier: U hebt staal verkocht voor een bouwproject. De energieprijzen doen de productiekosten exploderen. Overmacht? Waarschijnlijk niet. Imprevisie is mogelijk. U onderhandelt best vóór de levering, niet erna.
Wat moet u nu concreet doen?
- Check uw contracten op prijsherzienings-, overmacht- en imprevisieclausules.
- Documenteer de prijsstijgingen (offertes, leveranciers, indexen).
- Informeer uw contractpartner onmiddellijk en vraag heronderhandeling.
- Lever/werk niet stilzwijgend verder aan verlieslatende prijs.
- Voor toekomstige leveringen: werk met duidelijke prijsmechanismen of addenda.
De belangrijkste les
De oorlog in het Midden-Oosten veroorzaakt niet alleen geopolitieke onzekerheid, maar ook contractuele risico’s. Ondernemers die snel reageren en hun contracten actief beheren, beperken hun schade. Wie wacht tot de marges verdampen, staat juridisch en commercieel zwakker. Kort samengevat: niet de oorlog, maar uw contract bepaalt uw speelruimte.
Wij helpen u graag verder.
